اگر شوهرتان گاهی در دعوا تند می‌شود و بعد خودش متوجه می‌شود و جبران می‌کند، این یک اختلاف معمولی است که با گفت‌وگو و گاهی مشاوره درست می‌شود. اما اگر توهین، تمسخر و تحقیر به الگوی ثابت رابطه تبدیل شده، شما را از واکنش او می‌ترساند و حس می‌کنید هر روز کوچک‌تر می‌شوید، با آزار عاطفی روبه‌رو هستید. سازمان جهانی بهداشت هم آزار روانی و رفتارهای کنترل‌گرانه را بخشی از خشونت همسر می‌داند. این مطلب کمک می‌کند تشخیص بدهید در کدام وضعیت هستید و قدم بعدی چیست.
چرا شوهرم بهم توهین می‌کند؟
توهین تقریباً همیشه درباره ناتوانی گوینده در کنترل خشم و حل مسئله است، نه درباره ارزش شما. بعضی مردها در خانواده‌ای بزرگ شده‌اند که داد زدن و تحقیر، زبان عادی دعوا بوده است. بعضی زیر فشار کار، بدهی یا مشکلات خانواده‌شان هستند و خشم را سر نزدیک‌ترین آدم خالی می‌کنند. بعضی هم با تحقیر، کنترل رابطه را در دست می‌گیرند: وقتی شما به خودتان شک کنید، کمتر مخالفت می‌کنید.
دانستن علت می‌تواند به گفت‌وگو کمک کند، اما رفتار را توجیه نمی‌کند. خستگی، فشار مالی یا حتی اشتباه شما هم دلیلی برای توهین نیست. اگر او هر بار دلیلی پیدا می‌کند که بگوید «تقصیر خودت بود»، همین مقصر جلوه دادن یکی از نشانه‌های مهم آزار عاطفی است.
دعوای معمولی یا آزار عاطفی؛ فرقش کجاست؟
مرز این دو را تعداد دعواها تعیین نمی‌کند؛ الگو، هدف و اثر رفتار تعیین می‌کند. چند پرسش ساده کمک می‌کند:
- درباره موضوع است یا درباره شخص شما؟ در دعوای معمولی درباره یک مسئله بحث می‌شود («چرا خبر ندادی دیر می‌آیی؟»). در آزار عاطفی خود شما هدف هستید («تو هیچ کاری را درست انجام نمی‌دهی»، «خنگی»، «چاق شده‌ای»).
- دوطرفه و برابر است یا یک‌طرفه؟ در اختلاف معمولی هر دو نفر حرف می‌زنند و گاهی کوتاه می‌آیند. در آزار عاطفی معمولاً یک نفر همیشه برنده است و دیگری همیشه مقصر.
- بعدش چه می‌شود؟ بعد از یک دعوای معمولی، طرف مقابل مسئولیت حرفش را می‌پذیرد و رفتارش واقعاً تغییر می‌کند. در آزار عاطفی، عذرخواهی اگر باشد، چند روز بعد همان رفتار تکرار می‌شود.
- از او می‌ترسید؟ اگر قبل از گفتن هر حرفی حساب می‌کنید که چه واکنشی نشان می‌دهد، یا حس می‌کنید روی پوست تخم‌مرغ راه می‌روید، این ترس خودش یک نشانه است.
- شما را از دیگران جدا می‌کند؟ کنترل رفت‌وآمد، پول، گوشی یا دوستان شما، کنار توهین، الگوی آزار را جدی‌تر می‌کند.
پژوهش‌های جان گاتمن روی گفت‌وگوی زوج‌ها نشان داده تحقیر، یعنی طعنه، مسخره کردن، اسم بد گذاشتن و حرکاتی مثل چشم چرخاندن، مخرب‌ترین الگوی گفت‌وگو در رابطه است و قوی‌ترین پیش‌بینی‌کننده جدایی در میان این الگوها بوده است. پس حتی در رابطه‌ای که «فقط حرف» است، تحقیر را کوچک نشمارید.
نشانه‌های آزار عاطفی در زندگی مشترک
اگر چند مورد از این‌ها برای‌تان آشناست و تکرار می‌شود، با چیزی فراتر از یک اختلاف ساده روبه‌رو هستید:
- اسم بد گذاشتن، فحش دادن یا مسخره کردن ظاهر، خانواده یا تحصیلات شما؛
- تحقیر شما جلوی دیگران و بعد گفتن «شوخی کردم، چقدر حساسی»؛
- داد زدن، کوبیدن در یا شکستن وسایل برای ترساندن شما؛
- تهدید به طلاق، گرفتن بچه‌ها یا آسیب زدن؛
- قهرهای طولانی به‌عنوان تنبیه؛
- انکار حرف‌هایی که زده («من کی همچین حرفی زدم؟») تا جایی که به حافظه خودتان شک کنید؛
- کنترل پول، رفت‌وآمد، لباس یا ارتباط شما با خانواده و دوستان.
این تجربه کم‌یاب نیست. یک مرور نظام‌مند که ۳۱ پژوهش ایرانی را با هم بررسی کرده، شیوع خشونت خانگی را حدود ۶۶ درصد برآورد کرده است. اگر در این وضعیت هستید، تنها نیستید و مقصر هم نیستید.
وقتی شوهرم بهم توهین می‌کند چیکار کنم؟
در لحظه توهین، هدف اول شما آرام و امن ماندن است، نه برنده شدن در بحث. جواب دادن با توهین معمولاً دعوا را تندتر می‌کند و بعد هم به‌عنوان «تو هم همین کار را کردی» علیه شما استفاده می‌شود. این قدم‌ها کمک می‌کنند:
- بحث را قطع کنید. با یک جمله کوتاه و آرام بگویید: «با این لحن ادامه نمی‌دهم» و اگر امن است، اتاق را ترک کنید.
- در زمان آرامش مرز بگذارید. وقتی هر دو آرام هستید، مشخص بگویید چه رفتاری را نمی‌پذیرید و اگر تکرار شد چه می‌کنید؛ مثلاً «اگر جلوی دیگران مسخره‌ام کنی، مهمانی را ترک می‌کنم». فقط مرزی را اعلام کنید که واقعاً انجامش می‌دهید.
- اتفاق‌ها را ثبت کنید. تاریخ، جمله‌ها و اینکه چه کسی حضور داشت را جایی امن یادداشت کنید. این کار به شما کمک می‌کند به حافظه خودتان اعتماد کنید و اگر روزی به مشاوره یا کمک قانونی نیاز شد، دست‌تان خالی نباشد.
- با یک نفر مورد اعتماد حرف بزنید. آزار عاطفی در سکوت و تنهایی بیشتر اثر می‌کند. یک دوست، یکی از اعضای خانواده یا یک متخصص می‌تواند واقعیت را از بیرون به شما نشان دهد.
- برای خودتان کمک بگیرید. لازم نیست منتظر بمانید تا شوهرتان قبول کند به مشاوره بیاید. جلسه فردی با یک روانشناس به شما کمک می‌کند وضعیت را بسنجید، عزت‌نفس آسیب‌دیده‌تان را بازسازی کنید و برای قدم بعدی تصمیم بگیرید.
شوهرم تو جمع یا جلوی خانواده‌اش تحقیرم می‌کند
تحقیر در جمع آسیب بیشتری می‌زند، چون علاوه بر توهین، شما را جلوی دیگران بی‌دفاع نشان می‌دهد. در همان لحظه لازم نیست جواب بدهید؛ یک جمله کوتاه مثل «این حرف درست نیست» و ترک کردن گفت‌وگو کافی است. بعد، در خلوت و آرامش، به او بگویید این رفتار را دیگر نمی‌پذیرید.
اگر اعضای خانواده او هم در تحقیر همراهی می‌کنند، کم کردن رفت‌وآمد تا وقتی رفتار عوض نشده حق شماست. اگر شوهرتان پس از شنیدن حرف شما، به جای پذیرفتن، شما را مسخره می‌کند یا می‌گوید «جنبه نداری»، این واکنش خودش نشان می‌دهد مشکل از یک شوخی بی‌جا فراتر است.
شوهرم سرم داد می‌زند؛ به‌خصوص وقتی باردارم
داد زدن گاه‌به‌گاه در اوج خستگی با داد زدن به‌عنوان راه همیشگی ترساندن و ساکت کردن شما فرق دارد. اگر داد زدن با کوبیدن وسایل، نزدیک شدن تهدیدآمیز یا تهدید به کتک همراه است، از مرز حرف گذشته و باید امنیت خودتان را در اولویت بگذارید.
در بارداری این موضوع اهمیت بیشتری دارد. سازمان جهانی بهداشت خشونت همسر در دوران بارداری را با پیامدهایی مثل سقط، زایمان زودرس و وزن کم نوزاد مرتبط می‌داند. درباره فشاری که در خانه تحمل می‌کنید با مراقب بارداری‌تان هم صحبت کنید؛ این بخشی از مراقبت از شما و فرزندتان است.
توهین مداوم با روان شما چه می‌کند؟
آزار عاطفی «فقط حرف» نیست. یک مرور نظام‌مند با بیش از ۱۹۰ پژوهش نشان داده خشونت روانی از طرف همسر با اختلال استرس پس از سانحه، افسردگی و اضطراب ارتباط قوی دارد و توهین و تحقیر کلامی بیشترین ارتباط را با افسردگی داشته است. سازمان جهانی بهداشت هم افسردگی، اضطراب، مشکلات خواب و اقدام به خودکشی را از پیامدهای خشونت همسر می‌داند.
نشانه‌هایی مثل بی‌خوابی، گریه‌های بی‌دلیل، حس بی‌ارزشی، کناره‌گیری از دوستان یا اینکه دیگر خودتان را در آینه نمی‌شناسید، ضعف شما نیستند؛ واکنش طبیعی ذهن به فشار مداوم‌اند. اگر بچه دارید، بدانید کودکانی که در خانه‌ای پر از خشونت بزرگ می‌شوند، در معرض مشکلات رفتاری و هیجانی هستند. مراقبت از خودتان، مراقبت از آن‌ها هم هست.
اگر مطمئن نیستید وضعیت‌تان چقدر جدی است، تست افسردگی، اضطراب و استرس DASS-21 رایگان و ناشناس است و چند دقیقه بیشتر طول نمی‌کشد. نتیجه تست تشخیص نیست، اما نقطه شروع خوبی برای گفت‌وگو با متخصص است.
مشاوره فردی یا زوج‌درمانی؟
وقتی پای آزار عاطفی در میان است، قدم اول معمولاً مشاوره فردی برای خود شماست، نه زوج‌درمانی. در جلسه مشترک، کسی که از همسرش می‌ترسد معمولاً نمی‌تواند آزادانه حرف بزند و ممکن است حرف‌های جلسه بعداً در خانه علیه او استفاده شود.
زوج‌درمانی وقتی مفید است که هر دو نفر بدون ترس حرف بزنند و شوهرتان مسئولیت رفتارش را بپذیرد، نه اینکه دنبال مقصر بگردد. متخصص در جلسه‌های فردی کمک می‌کند بفهمید رابطه شما در کدام وضعیت است و آیا جلسه مشترک امن و مفید خواهد بود یا نه.
کِی باید به متخصص مراجعه کرد؟
اگر هر کدام از این موارد را تجربه می‌کنید، دیگر منتظر بهتر شدن خودبه‌خود نمانید:
- توهین و تحقیر بیش از چند هفته است تکرار می‌شود و با گفت‌وگو تغییر نکرده؛
- از واکنش همسرتان می‌ترسید یا رفتارتان را برای عصبانی نشدن او تنظیم می‌کنید؛
- بیشتر روزها غمگین یا مضطرب هستید، خواب‌تان به هم ریخته یا حس بی‌ارزشی دارید؛ در این صورت کمک تخصصی برای افسردگی را جدی بگیرید؛
- تصویرهای آزاردهنده دعواها مدام به ذهن‌تان برمی‌گردد یا با کوچک‌ترین صدای بلند از جا می‌پرید؛ متخصص تروما می‌تواند کمک کند؛
- تهدید، کنترل پول و رفت‌وآمد یا جدا کردن شما از خانواده و دوستان در کار است.
اگر در خطر فوری هستید: اگر تهدید به کتک یا آسیب جدی شده‌اید، یا به آسیب زدن به خودتان فکر می‌کنید، همین حالا کمک بگیرید: اورژانس اجتماعی 123، صدای مشاور بهزیستی 1480 و اورژانس 115. در خطر فوری، امنیت شما از هر گفت‌وگو و تصمیمی مهم‌تر است.
چطور در دلارامان متخصص اختلافات زناشویی را پیدا و رزرو کنید
- صفحه متخصصان این حوزه را باز کنید. در فهرست روانشناسان اختلافات زناشویی فقط متخصصانی را می‌بینید که این موضوع را جزو حوزه‌های کاری خود ثبت کرده‌اند.
- پروفایل‌ها را مقایسه کنید. وضعیت بررسی مدرک و پروانه، رویکرد درمانی، نوع جلسه (حضوری، تلفنی یا تصویری)، تعرفه و نزدیک‌ترین وقت آزاد کنار هم نوشته شده است.
- زمان آزاد را انتخاب کنید. برای رزرو لازم نیست از قبل ثبت‌نام کرده باشید؛ شماره موبایل‌تان با یک کد یک‌بارمصرف تأیید می‌شود.
- با متخصص هماهنگ کنید. پس از رزرو، جزئیات جلسه را مستقیماً با متخصص هماهنگ می‌کنید.
دیدن متخصصان اختلافات زناشویی و وقت‌های آزاد
اگر جلسه حضوری را ترجیح می‌دهید، متخصصان این حوزه را بر اساس شهر هم می‌توانید ببینید: روانشناس اختلافات زناشویی در تهران، روانشناس اختلافات زناشویی در مشهد، روانشناس اختلافات زناشویی در اصفهان، روانشناس اختلافات زناشویی در کرج. برای جلسه تلفنی یا تصویری، شهر محل زندگی‌تان محدودیتی ایجاد نمی‌کند.
سؤال‌های رایج
آیا توهین کلامی هم خشونت حساب می‌شود؟
بله. سازمان جهانی بهداشت آزار روانی و رفتارهای کنترل‌گرانه را بخشی از خشونت همسر می‌داند. نبودن کتک به این معنی نیست که آسیبی در کار نیست.
شوهرم همش بهم توهین می‌کند و بعد عذرخواهی می‌کند؛ ببخشم؟
عذرخواهی واقعی با تغییر رفتار همراه است. اگر چرخه توهین، عذرخواهی و دوباره توهین تکرار می‌شود، بخشیدن بدون مرز مشخص معمولاً فقط چرخه را ادامه می‌دهد. درباره این تصمیم با یک متخصص مشورت کنید.
آیا ممکن است شوهرم عوض شود؟
ممکن است، به شرطی که خودش مشکل را بپذیرد و برای کنترل خشم و تغییر رفتارش کمک بگیرد. تغییر را با رفتار چند ماه بعد بسنجید، نه با قول‌ها.
اگر جواب توهینش را بدهم، اوضاع بهتر نمی‌شود؟
معمولاً نه. مقابله به مثل دعوا را تندتر می‌کند و ممکن است شما را در خطر بیشتری بگذارد. محکم و کوتاه حرف زدن، ترک گفت‌وگو و مرزگذاری در زمان آرامش، اثر بیشتری دارد.
سؤال‌تان در این مطلب جواب نگرفت؟ می‌توانید آن را به‌صورت ناشناس از متخصصان دلارامان بپرسید؛ نیازی به ثبت‌نام یا نوشتن نام نیست.
مطالب مرتبط
منابع
- World Health Organization: Violence against women (fact sheet)
- Dokkedahl et al. (2022). The psychological subtype of intimate partner violence and its effect on mental health: a systematic review with meta-analyses. Systematic Reviews
- Hajnasiri et al. (2016). Domestic Violence Among Iranian Women: A Systematic Review and Meta-Analysis. Iranian Red Crescent Medical Journal
- The Gottman Institute: This One Thing Is the Biggest Predictor of Divorce (contempt)
